Zamanın Kıymeti

Bir insan akşam oturup o günü hatırlamaya çalıştığında, çoğu zaman şununla karşılaşır: sabah kalktım, işe gittim, çalıştım, döndüm, yemek yedim, biraz ekrana baktım, yattım. On altı saat uyanık kalınmış ve anlatılabilen bu kadardır; arada bir şeyler olmuştur ama hiçbiri hatırda kalmamıştır. Bu, rahatsız edici bir soruyu getirir: ömrün kaç günü böyle geçti? Yaşandı ama hatırlanmıyor — kaydedilmemiş günler, yaşanmış sayılır mı? Bu yazının konusu, zamanın miktarı değil bereketi, doldurulması değil değerlendirilmesi üzerine düşünmektir.

Zamana yemin

Kur'an'da zamana yemin edilen yerler vardır; Asr sûresi bunların en bilinenidir: "Asra andolsun ki insan gerçekten ziyandadır. Ancak iman edip salih amel işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler müstesna." Kısacık bir sûredir ama üzerinde çok durulmuştur, ve dikkat çekici olan yeminin konusudur: zaman. Bir şeye yemin edilmesi, o şeyin kıymetine işaret eder; zamana yemin edilmesi, zamanın ne kadar büyük bir mesele olduğunu söyler. Hemen ardından gelen hüküm serttir: insan ziyandadır — yani varsayılan durum kayıptır, zaman geçtikçe insan eksilir. İstisna edilenler ise dört şey yapar: iman, amel, hakkı tavsiye, sabrı tavsiye. Bu dörtlü listeye bakıldığında hiçbirinin "çok iş yapmak" olmadığı görülür; listede verimlilik yoktur. Yani zamanın kıymeti, ne kadar üretildiğiyle değil, neye yönelindiğiyle ölçülür.

Zamanı bir sermaye gibi düşünmek işe yarar, ama benzetmenin bir sınırı vardır. Benzeyen taraf açıktır: zaman sınırlıdır, harcanan geri gelmez, ne kadar olduğu bilinmez, her gün bir miktar eksilir. Benzemeyen taraf ise daha çarpıcıdır: para biriktirilebilir, zaman biriktirilemez — kullanılmasa da gider; bu yüzden zaman paradan daha zalim bir sermayedir, kullanmama seçeneği yoktur. Üstelik para kazanılabilir, zaman kazanılamaz: kaybedilen bir servet yeniden kazanılabilir, kaybedilen bir gün hiçbir şekilde geri alınamaz. Buna rağmen paraya gösterilen dikkatin onda biri zamana gösterilmez — cüzdandan on lira çalınsa fark edilir, günden iki saat çalınsa fark edilmez. Bu körlüğü bir hadis de tarif eder: insanların çoğunun aldandığı iki nimetten söz edilir — sıhhat ve boş vakit. Boş vaktin bir nimet sayılması durdurucudur, çünkü bugün boş vakit bir problem, doldurulması gereken bir boşluk olarak görülür. "Aldanmak" kelimesi de manidardır: aldanmak, elinde bir şey olup da kıymetini bilmemektir — yani boş vakit eldedir ama bir şey sayılmaz. Bu iki nimetin birlikte anılması da anlamlıdır: biri olup diğeri olmayan çok insan vardır — hasta ve vakti bol olan, sağlıklı ve vakti olmayan; ikisinin bir arada olduğu dönemler bir ömürde sınırlıdır, ve genellikle gençliğe denk gelir. Yani en çok imkânın olduğu zaman, imkânın en az fark edildiği zamandır.

Doldurmak ile değerlendirmek

Modern zaman yönetimi boşlukları doldurmak üzerine kuruludur: bekleme süresini bir dinletiyle, yolculuğu bir videoyla, sırayı bir oyunla doldur. Bunun mantığı "boş geçen dakika, kayıp dakika"dır. Oysa dolu geçen dakikalar da kayıp olabilir — hatta daha kayıp, çünkü boş geçseydi belki düşünülürdü. Doldurmak ile değerlendirmek aynı şey değildir: bir gün tıka basa doldurulabilir ve hiçbir işe yaramaz, ya da bir gün çoğunlukla boş geçirilip içinde bir saat gerçekten bir şey yapılır ve o gün verimli olur. Ölçü meşguliyet değildir; meşgul olmak, çalışmakla aynı şey değildir — sürekli hareket eden ama iş bitirmeyen insanlar da vardır, sakin çalışan ama işi bitiren insanlar da; hareket, verimin göstergesi değildir. Geleneğin bu noktada ilginç bir kavramı vardır: bereket. Bereket, miktarla açıklanamayan bir artıştır — az olan bir şeyin çok iş görmesi, küçük bir rızkın bir aileyi doyurması, kısa bir vaktin çok şey sığdırması. Zamanın bereketi tecrübeyle doğrulanır: bazı iki saatlerde çok şey olur, bazı sekiz saatlerde hiçbir şey. Bereketi artıran birkaç şey vardır. Niyet: ne için yapıldığını bilerek başlamak işi hızlandırır, niyetsiz başlanan iş dağılır. Erken başlamak: sabahın ilk saatlerinde yapılan iş, akşam yapılanın iki katı eder — hem zihin tazedir hem o saatte kimse rahatsız etmez. Tek iş: aynı anda birkaç şey yapmaya çalışmak hepsini uzatır. Ve ara vermek: kesintisiz çalışma verimi düşürür — namaz vakitlerinin günü bölmesinin bir hikmeti de bu olabilir.

Bereketin sabah vaktinde olduğuna dair rivayetler vardır, ve bu tecrübeyle de doğrulanır. Erken kalkılan günlerle geç kalkılan günler arasında iş miktarı olarak büyük fark vardır; ama daha ilginci hissiyat farkıdır — erken kalkılan günler daha uzun gelir. Zaman saatle ölçüldüğünde eşittir, yaşanırken eşit değildir: sabahın iki saati ile gece yarısının iki saati aynı şey değildir. Erken kalkmak çoğu insan için zordur; ama asıl zorluk kalkmakta değil, yatmaktadır — erken yatılamadığı için erken kalkılamaz. Gece geç saatlere kadar ekran başında oturmak ertesi sabahı çalar; gece harcanan bir saat, sabahtan iki saat götürür. Bu hesap yapıldığında gece alışkanlıklarını gözden geçirmek kaçınılmaz olur, çünkü günün en bereketli vakti, çoğu zaman bir önceki gecenin kararlarında kaybedilir.

Emanet olan vakit

Bütün bu hesapların altında bir soru yatar: bu zaman kimin? Eğer insanınsa, istediği gibi harcar, kimseye hesap vermez; ama emanetse, durum değişir — emanet olan bir şey sahibinin isteğine göre kullanılır ve sonunda geri verilir. Ömrün nerede tüketildiğinin sorulacağına dair rivayetler tam da bu emanet fikrini kurar: soru "ne kadar yaşadın" değil, "nerede tükettin"dir. Bu soru bugüne indirildiğinde rahatsız edicidir — bugünkü on altı saatin dökümü çıkarılsa, ne kadarı savunulabilir? Bunu bir suçluluk kaynağı yapmamak gerekir, çünkü suçluluk felç eder; ama bir farkındalık kaynağı yapılabilir. Zamanın bir kısmı zaten harcanmaz, çalınır: bir uygulama açılır, "sadece bir dakika bakayım" denir, yirmi dakika sonra insan kendine gelir — o yirmi dakikayı harcamaya karar verilmemiştir, alınmıştır. Bu sadece bir irade zayıflığı değil, bir tasarım meselesidir: o ekranlar, mümkün olduğunca uzun tutmak üzere tasarlanır; karşıda bir irade sınavı değil, bir mühendislik ürünü vardır. Bunu bilmek suçluluktan kurtarır ama sorumluluktan kurtarmaz. İşe yarayan çözüm, iradeye yüklenmek değil, sürtünme eklemektir: bildirimleri kapatmak, birkaç uygulamayı ana ekrandan kaldırmak, telefonu yatak odasına sokmamak. Bu küçük engeller iradeden daha çok işe yarar, çünkü irade yorulan bir şeydir, engel yorulmaz.

Bir insanın gününün ne kadarının kendisine ait olduğunu hesaplaması sarsıcıdır. Sekiz saat iş, birkaç saat yol, yedi saat uyku; geriye kalan birkaç saatin de bir kısmı yemek, temizlik, zorunlu işlerdir. Serbest zaman günde belki iki saattir — ve o iki saatin nasıl geçtiği, aslında hayatın nasıl geçtiği demektir. Bu hesap yapıldığında o iki saate karşı tutum değişir: önceden "artık zaman" gibi, günün geri kalanından arta kalan gibi görülürken, artık asıl zaman olarak görülür; çünkü diğer saatler zaten belirlenmiştir, insanı insan yapan o iki saatte ne yaptığıdır. Bu iki saati korumanın bir yolu da akşamları kısa bir muhasebedir: bugün ne yaptım, kime ne dedim, hangi vaktim boşa gitti, yarın neyi değiştireceğim? Bu her gün sürdürülemese de, yapıldığı günlerin ertesi sabahları farklı başlar. Muhasebenin en zor tarafı dürüstlüktür — insan kendine hesap verirken de yalan söyleyebilir, "yoğundum" der ama aslında iki saat ekranda oyalanmıştır; bu yüzden bazen yazarak yapmak iyidir, çünkü yazınca yalan zorlaşır, cümle kâğıtta durur ve insana bakar.

Az iş, uzun iş

Zamanı iyi kullanmanın en etkili yolu daha hızlı çalışmak değil, daha az iş yapmaktır — ki bu verimlilik kültürünün tam tersidir. Çünkü on işi yarım yapmak, üç işi tam yapmaktan hem daha yorucu hem daha az faydalıdır: yarım kalan işler zihinde birikir ve her biri ayrı bir yük olur. Neyi yapmayacağına karar vermek, neyi yapacağına karar vermekten daha önemli ve daha zordur, çünkü bir şeyi yapmamak bir imkânı kaybetmek gibi hissettirir; oysa her "evet", zaten başka bir şeye "hayır" demektir — insan farkında olmadan sürekli hayırlar söyler. Bir şeyin kıymetli olup olmadığını anlamanın bir yolu da ne kadar sürede olduğuna bakmaktır. Hızlı olan şeylerin çoğu geçicidir: hızlı kazanılan para hızlı gider, hızlı kurulan dostluk hızlı biter, hızlı öğrenilen şey hızlı unutulur. Kalıcı olan her şey uzun sürer: bir zanaatı öğrenmek, bir dili sökmek, bir çocuğu yetiştirmek, bir huyu değiştirmek, bir eser ortaya koymak. Bu, tüketim çağının en zor kabul ettiği gerçektir, çünkü sürekli kısayol satılır — otuz günde şu, on adımda bu. Kısayolların işe yaramamasının sebebi yalnızca öğrenmenin zaman gerektirmesi değil, öğrenenin de zamanla değişmesi gerekmesidir: bilgi hızlı alınabilir, ama onu taşıyacak insan hâline gelmek zaman alır. Bu yüzden sonucu yıllar sonra görülecek uzun işlere başlamayı öğrenmek —ağaç dikmek gibi— zamanla kurulan en olgun ilişkidir.

Zamanı en sinsi biçimde yiyen şeylerden biri de ertelemedir, ve erteleme çoğu zaman tembellik değil korkudur. İnsan bir işi yapmaktan değil, yaptığında ortaya çıkacak sonuçtan korkar: ya kötü çıkarsa, ya yetersiz olursa? Yapılmadığı sürece bu sorular askıda kalır, ve erteleme bir tür kaçınma olur. Bu anlaşıldığında ertelenen işe "neden üşeniyorum?" yerine "neden korkuyorum?" diye sormak daha doğru cevaplar verir. İşe yarayan bir teknik de işi küçültmektir: büyük bir iş ertelenir, on dakikalık bir parçası ertelenmez — "bu işi bitireceğim" ertelenir, "ilk adımı atacağım" ertelenmez. Ertelemenin en zalim tarafı ise, ertelenen işin zihinde yer kaplamaya devam etmesidir: yapılmayan iş, yapılan işten daha yorucudur, çünkü yapılmadığı sürece taşınır — ve o taşıma, hiç fark edilmeyen bir zaman ve enerji sızıntısıdır.

Zamanı iyi kullanmanın en zor kısmı, boş anlara dayanabilmektir. Sırada beklerken, otobüs gelmezken, biri gecikirken, o birkaç dakikada içte bir huzursuzluk belirir ve el cebe gider. Bu huzursuzluğun ne olduğu düşünülünce, yalnızca sıkılmak olmadığı görülür; daha çok, insanın kendi zihniyle baş başa kalmaktan kaçınmasıdır. Boş kalan zihin konuşmaya başlar — ertelenen işleri hatırlatır, kaygıları getirir, sorular sorar; bunlar rahatsız edici şeylerdir ve onları duymamak için ses açılır. Ama o sorular önemli sorulardır, ve duyulmadıkları sürece cevaplanmazlar. O boşluklara dayanmak denendiğinde ilk birkaç dakika zor geçer, sonra bir şey yerleşir ve düşünceler sıralanmaya başlar — günün en faydalı fikirleri çoğu zaman tam da o zorla dayanılan boşluklarda gelir. Bir yanlış anlaşılmayı da önlemek gerekir: zamanın kıymetini bilmek acele etmek demek değildir. Acele, zamanı kaybetme korkusundan doğar ve genellikle daha çok kaybettirir — aceleyle yapılan iş yeniden yapılır, aceleyle verilen karar geri alınır, aceleyle söylenen söz özür gerektirir. Zamanın kıymetini bilen insan aceleci değil, kararlıdır: ne yapacağını bilir ve onu yapar, boşa dönmez ama koşturmaz da. Nitekim zamanın kıymetini bilmek, her ânı faydalı kılmak zorunda olmak da demek değildir. Bir çocuğun yanında oturup hiçbir şey yapmamak faydalıdır, bir dostla saatlerce konuşup hiçbir sonuca varmamak faydalıdır, bir manzaraya bakıp düşünmemek bile faydalıdır; verimlilik ölçüsüyle bakınca bunların hepsi israf görünür, oysa insan verimlilikle ölçülen bir varlık değildir — bu yüzden zamanı ölçerken hangi cetvelin kullanıldığına dikkat etmek gerekir, çünkü yanlış cetvel, doğru ölçümden daha zararlıdır. Sonuçta bir ömür, geçen günlerin değil, biriken günlerin toplamıdır: aynı gün üç yüz kez yaşanırsa otuz yıllık bir tecrübe olmaz, bir günlük tecrübe otuz yıl tekrar edilmiş olur. Biriktirmek için günün bir şey bırakması gerekir — öğrenilmiş bir şey, düzeltilmiş bir huy, kurulmuş bir ilişki, yazılmış bir cümle; ve günün sonunda "bugün ne kaldı?" diye sormak, cevabı çoğu zaman "hiçbir şey" olsa da, ertesi güne bir cevap olsun diye bir şey yaptırır. O soru kaldığı sürece, gün büsbütün kaybolmaz.